Van losse oplossingen naar samenhang: de digitale service stack als versneller van innovatie

Organisaties beschikken over steeds meer digitale systemen: portalen, apps, dashboards en platforms. Elk afzonderlijk functioneert redelijk goed. Maar samen vormen ze vaak geen logisch geheel. Integraties zijn complex. Innovatie duurt lang. En het overzicht raakt verloren. Hoe kan het dat we blijven investeren in digitalisering, maar steeds minder grip ervaren?

Het antwoord ligt niet in nóg een nieuwe applicatie, maar in de manier waarop digitale diensten zijn opgebouwd: de digitale service stack. Het zit in de manier waarop we digitale diensten ontwerpen, organiseren en stapelen.

Digitale technologieën ontwikkelen zich in hoog tempo en veranderen niet alleen hoe we werken, maar ook de wijze waarop publieke dienstverlening en zorgprocessen worden ingericht. Organisaties worden geconfronteerd met een groeiend aanbod van digitale oplossingen—van apps en sensoren tot slimme workflowautomatisering en AI-diensten. Tegelijkertijd lopen zij aan tegen integratieproblemen, vendor lock-in en onvoldoende robuuste onderliggende infrastructuren.

Digitale systemen en diensten zijn in de praktijk samengestelde ervaringen: klanten, medewerkers en partners bewegen door meerdere kanalen en systemen heen. Zonder samenhang ontstaat fragmentatie: losse tools, inconsistente ervaringen en hoge beheerkosten.

In dit landschap vormt de “digitale service stack” een krachtig model om digitale transformatie gestructureerd, modulair en toekomstvast vorm te geven. Door digitale technologieën, services en toepassingen in lagen te organiseren, ontstaat een flexibele architectuur die innovatie versnelt en afhankelijkheden transparanter maakt.

De digitale service stack: een modulaire architectuur

Digitale oplossingen worden steeds minder gebouwd als monolithische systemen. In plaats daarvan wordt een gestapelde architectuur toegepast waarin elke laag voortbouwt op de onderliggende laag. Van onder naar boven:

1. Digitale technologieën — hardware, connectiviteit, embedded computing, sensoren, lokale en centrale verwerking.
2. Digitale services — infrastructuurdiensten, datadiensten, businessservices.
3. Digitale toepassingen — apps, portalen, zorgplatforms, smart city oplossingen, slimme workflows

Deze opbouw maakt het mogelijk om snel nieuwe oplossingen te ontwikkelen. Digitale transformatie komt pas echt op gang wanneer organisaties beschikbare technologieën benutten om digitale servicecomponenten te ontwikkelen. Daarmee kunnen zij flexibel nieuwe digitale oplossingen samenstellen. Hieronder lichten we de drie lagen verder toe.

^{Afbeelding 1: digitale service stack}

De lagen van de digitale service stack

1. Digitale technologieën: de basis laag.

Dit is de basis laag: het zijn de fysieke en virtuele bouwstenen om data te verzamelen, verzenden en te verwerken. Hier bevinden zich infrastructuuronderdelen zoals sensoren, wearables, embedded computing, draadloze netwerken, IoT-apparatuur.

De digitale technologieën bouwen direct voort op drie technologische ontwikkelingen: hyper connectiviteit (alles en iedereen is permanent verbonden, draadloos of bedraad, met steeds hogere bandbreedtes), onbeperkte processingpower (steeds krachtiger processoren, zowel centraal als lokaal in eindapparatuur) en de data-explosie (op steeds meer plekken wordt data gegenereerd). Zij bieden de toegang daartoe aan de bovenliggende lagen.

2. Digitale services: de motor van flexibiliteit.

Digitale services vormen het hart van de digitale service stack. Het zijn data- en software‑gebaseerde diensten die organisaties in staat stellen om snel nieuwe digitale oplossingen samen te stellen en bestaande dienstverlening aan te passen. Ze benutten de data, connectiviteit en rekenkracht die beschikbaar zijn in de onderliggende digitale technologie laag, en vertalen die naar concrete, herbruikbare bouwstenen.

Door digitale services modulair op te zetten, ontstaat flexibiliteit: organisaties kunnen sneller inspelen op veranderende behoeften zonder steeds opnieuw het wiel uit te vinden. Daarbij onderscheiden we drie soorten services (of diensten):

• Infrastructuurdiensten
  Infrastructuurdiensten leveren de technische basis die nodig is om digitale toepassingen en businessdiensten betrouwbaar te laten functioneren. Ze vormen de schakel tussen generieke infrastructuur- en cloudvoorzieningen en de hogere, organisatie‑specifieke diensten.
  
  Een belangrijk kenmerk van infrastructuurdiensten is dat zij businessdiensten afschermen van directe afhankelijkheden van specifieke infrastructuur- en cloudproviders. Daarmee dragen zij bij aan portabiliteit (overdraagbaarheid), continuïteit en beheersbaarheid.
  
  Voorbeelden van infrastructuurdiensten zijn: authenticatie‑ en identificatiediensten (zoals IDIN), diensten voor netwerk‑ en endpoint‑identificatie (tokens), locatiediensten (voor het bepalen van de locatie), connectiviteits‑ en integratiediensten met slimme sensoren en IoT-devices.
  
  
• Datadiensten
  Datadiensten creëren informatie-rijke digitale diensten. Ze voeren specifieke taken uit met betrekking tot data, zoals opslaan, manipuleren, analyseren of weergeven. Ze bieden toegang tot de operationele data uit de eigen organisatieomgeving, maar voegen daar ook data aan toe van sensoren, slimme apparaten (smart devices IoT) en web- of clouddiensten.
  
  Voorbeelden zijn plaatsbepaling, geografische (kaart) informatie, analytics van grote hoeveelheden data, large language models, het ophalen van het accountsaldo van een klant, het berekenen van de waarschijnlijkheid van een storing van apparatuur op basis van sensormetingen en het presenteren van prestatieresultaten in een dashboard.
  
  
•  Businessdiensten
  Businessdiensten zijn herbruikbare softwarecomponenten die worden gecombineerd om snel digitale producten en diensten mee samen te stellen en nieuwe digitale toepassingen mee te bouwen.
  
  Businessdiensten sluiten direct aan op de werkprocessen van een zorginstelling of overheidsorganisatie. Ze ondersteunen bijvoorbeeld: zorgpaden, meldings- en vergunningsprocessen, toezichtprocessen, veiligheids- en incidentafhandeling. In de praktijk betekent dit dat een zorginstelling sneller nieuwe zorgpaden kan digitaliseren, en dat gemeenten efficiënter digitale publieksdiensten kunnen opbouwen of aanpassen.

Hier ontstaat grote strategische waarde. Er zijn snellere implementaties mogelijke door gebruik te maken van herbruikbare componenten. Domein-specifieke logica blijft gescheiden van generieke infrastructuur waardoor de vendor-afhankelijkheid kleiner wordt. Digitale services kunnen online services zijn, zelf zijn ontwikkeld (eventueel onder co-creatie) of services zijn van applicaties die business applicaties bieden (zo heeft AFAS Profit bijvoorbeeld ook digitale services).

3. Digitale toepassingen: de basis van de digitale transformatie

Nieuwe toepassingen worden niet gebouwd als monolithische oplossingen, maar worden samengesteld uit de digitale services. Net als LEGO-stenen kunnen deze componenten (elk met een specifieke taak) snel worden samengevoegd tot nieuwe digitale producten of diensten (modulaire dienstenopbouw). Innovatieve organisaties bouwen meer dan 35% van hun nieuwe oplossingen op deze manier [Ross, Beath, Jha, 2017, Designing digital organisations, summary of survey findings]. Voorbeelden hiervan zijn gezondheidsapps, eHealth-oplossingen, zorgplatforms, autonomous decision/support decision systems, smart city oplossingen, platformdiensten enzovoorts.

Digitale oplossingen beginnen vaak als Minimal Viable Products (MVPs) die geleidelijk worden uitgebreid naarmate ze waarde bewijzen. Dit iteratieve proces is essentieel in een snel veranderende digitale omgeving, waar klantverwachtingen en technologische mogelijkheden constant evolueren.

Voorbeeld leefcirkels

Een mooi voorbeeld van het modulair samenstellen van digitale oplossingen zijn leefcirkels. Leefcirkels is een benadering binnen de Wet zorg en dwang, ontworpen om bewoners met een verstandelijke beperking of psychogeriatrische aandoeningen, zoals dementie, meer bewegingsvrijheid te geven terwijl ze veilig blijven. Leefcirkels zijn gebieden waarin bewoners zich vrij kunnen bewegen, met behulp van technologie zoals elektronische polsbandjes. Deze digitale oplossing helpt bij het beheren van de toegang tot verschillende ruimtes binnen een zorginstelling. De leefcirkel kan voor elke bewoner individueel afgestemd worden.

Elke bewoner draagt een elektronische pols- of halszender. Dit is een voorbeeld van een Internet‑of‑Things‑toepassing en valt binnen de digitale serviceslaag als infrastructuurdienst. De zender staat in verbinding met meerdere wifi‑zenders in het gebouw, onderdeel van de digitale technologie‑laag. Door het toepassen van zogenoemde driepuntsmeting – waarbij de zender gelijktijdig contact heeft met meerdere wifi‑zenders – kan het systeem exact bepalen waar de bewoner zich op dat moment bevindt.

Deze plaatsbepaling is een voorbeeld van een locatiedienst uit de digitale serviceslaag en levert de geografische coördinaten van de persoon op. Door deze coördinaten te projecteren op de plattegrond van het gebouw beschikt het systeem over exacte geografische informatie over de locatie van de bewoner binnen het gebouw.

In het systeem is de leefcirkel van de persoon vastgelegd. Op basis van de locatiedienst – die voortbouwt op geografische informatie, IoT‑technologie en wifi‑connectiviteit – kan de oplossing bepalen of de deur waar de bewoner voor staat geopend mag worden of niet. Vaak zijn de pols- en halszenders, en ook het managementsysteem om de leefcirkels te beheren inbegrepen in de oplossing. Maar de oplossing gaat ook uit van een goed werkend wifi. Een voldoende nauwkeurige plaatsbepaling vereist twee tot drie keer meer wifi-access points dan een wifi dat alleen als netwerkoplossing wordt gebruikt en een volledige dekking op het hele terrein. Daarnaast moeten alle deuren zijn voorzien van bestuurbare deuropeners. De extra wifi-access points en deuropeners zijn vaak niet standaard inbegrepen.

De verborgen lagen: waar problemen ontstaan

Voor alle lagen in de stack gelden niet alleen functionele eisen, maar ook niet-functionele eisen zoals performance, betrouwbaarheid, veiligheid en beschikbaarheid. Alle gebruikte componenten moeten ook in kritieke situaties blijven functioneren. Omdat hogere lagen afhankelijk zijn van lagere, worden de eisen aan componenten strenger naarmate ze dieper in de stack zitten.

Problemen in de toepassing van digitale oplossingen ontstaan vaak in, voor gebruikers de “verborgen”,  onderliggende lagen: onvoldoende wifi-dekking, ontbrekende integraties, niet-afgedekte dataverwerking of afhankelijkheid van één leverancier waarmee de oplossing niet goed integreert, enzovoorts. In het algemeen geldt namelijk dat de leverancier van de digitale oplossing vaak alleen de onderdelen aanbiedt die in de bovenste lagen liggen en de specifieke randapparatuur die nodig is (zoals sensoren). Naar mate je verder in de onderste delen van de stack komt, is de organisatie die de oplossing afneemt, daar zelf verantwoordelijk voor; dat geldt dan met name voor de centrale voorzieningen (zoals netwerkdekking, identiteitsbeheer, integraties met andere applicaties zoals EPD/ZIS/BRP/etc, logging en auditing, security & compliance en datakwaliteit).

Het expliciet maken van de digitale service stack helpt organisaties deze afhankelijkheden vooraf te onderkennen.

Naar een robuuste digitale architectuur: de juiste vragen

Door bij het selecteren van oplossingen de digitale service stack expliciet te maken, kunnen organisaties deze afhankelijkheden en verantwoordelijkheden vooraf identificeren en beheersen. De top vijf vragen die een organisatie zich daarbij kan stellen zijn:

1. beschikken we over een catalogus van digitale services, zodat bekend is of ze aan de randvoorwaarden voor een goed functioneren van de oplossingen kunnen voldoen?
2. zijn datadiensten gestandaardiseerd en herbruikbaar, zodat er sprake kan zijn van dataverrijking?
3. is eigenaarschap helder belegd, zodat het beheer van de integrale werking van de oplossing geborgd is?
4. zijn vendor-afhankelijkheden in kaart gebracht, zodat bekend is voor welk deel van de oplossing welke leverancier benaderd kan worden?
5. voldoen de onderste lagen aan eisen voor veiligheid, performance en beschikbaarheid?

Het bouwen van digitale oplossingen op een modulaire manier op basis van een digitale service stack  gaat dus niet alleen over de inzet van digitale oplossingen met daarbij behorende technologie, maar vooral over het verwerven van de juiste skills en mindset in de organisatie. Het gaat om het vermogen van de organisatie om digitale oplossingen ook werkelijk toe te passen. Dat vermogen om mee te bewegen met een meer digitale toekomst, moet de organisatie zelf ontwikkelen.

De digitale transformatie is de overgang naar een andere manier van organiseren waarbij digitale technologieën een dominante rol hebben. Naast deze technologische overwegingen vraagt een succesvolle adoptie van nieuwe digitale oplossingen ook aanpassingen in werkprocessen en in de organisatie.

Conclusie: de digitale service stack als fundament van de digitale organisatie

De digitale service stack biedt een gestructureerde manier om digitale technologieën, services en toepassingen te ordenen. Door modulair te werken, ontstaan schaalbaarheid, snelheid en wendbaarheid. Maar succesvol gebruik vraagt om een integrale blik: technologie, processen en organisatie moeten samen optrekken om een succes van te maken.

De stack maakt zichtbaar waar verantwoordelijkheden liggen en welke afhankelijkheden moeten worden beheerst.

Hoe volwassen is uw digitale service stack?

De echte uitdaging van digitalisering zit vaak niet in de applicaties die zichtbaar zijn, maar in de samenhang van de onderliggende lagen. Organisaties die deze samenhang expliciet maken, creëren meer grip, versnellen innovatie en verminderen afhankelijkheden.

Wilt u inzicht krijgen in de volwassenheid van uw digitale service stack en de impact daarvan op uw digitale strategie? Wij helpen zorg- en overheidsorganisaties graag bij het analyseren van hun digitale landschap en het ontwikkelen van een toekomstbestendige architectuur.