Af en toe duikt de vraag op: is Common Ground niet vastgelopen? Vooral als je kijkt naar discussies over governance, standaarden, leveranciers of verschillen in tempo tussen gemeenten, zou je die conclusie misschien kunnen trekken. Maar als je naar de praktijk kijkt, zie je iets heel anders gebeuren. M&I/Partners kreeg voorjaar 2025 de opdracht om de Realisatie Strategie Common Ground uit te werken.
De afgelopen jaren zijn gemeenten, leveranciers, communities en landelijke organisaties samen op zoek geweest naar een nieuwe manier om gemeentelijke dienstverlening te organiseren. Dat was en is geen eenvoudige opgave. Zij vervangen tenslotte niet één applicatie of proces, maar werken aan een fundamentele vernieuwing van een groot en divers informatielandschap. Dat vraagt om nieuwe technologie, nieuwe samenwerkingsvormen en soms ook om het loslaten van oude zekerheden. Dat gaat niet zonder vallen en opstaan. En eerlijk gezegd: dat was ook niet te verwachten.
Mijn collega’s van M&I/Partners en ik ondersteunden de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) bij de realisatiekoers voor Common Ground. Workshops met gemeenten, communities en leveranciers toonden steeds hetzelfde: de beweging is complex en kent haken en ogen, maar er wordt ook ongelooflijk veel geleerd.
Door gemeenten. Door leveranciers. Door communities.
En dus ook door ons.
De omvang van de opgave leidt tot verschillen in fasering, prioriteiten en tempo: sommige gemeenten lopen voorop, andere sluiten later aan; ook communities ontwikkelen niet even snel. Dat bewijst niet dat het model faalt, maar past bij zo’n grote beweging. Een realisatiestrategie biedt daarom geen eenduidig pad, maar vraagt telkens zorgvuldige afwegingen. Het organiseren daarvan en het bewaken van de voortgang vereisen permanente coördinatie.
Met de Realisatiestrategie wordt voor nu aangegeven waar samenwerking geïntensiveerd moet worden, welk karakter die samenwerking heeft en welke stappen ook een VNG dan kan zetten. Zo krijgt de visie van enkele jaren geleden vorm in werkende voorzieningen, concrete implementaties en groeiende adoptie.
Het onderzoek liet tal van voorbeelden zien van gebruikte Common Ground-componenten. Denk hierbij aan de Signalen app, die het bij meerdere gemeenten makkelijk maakt om meldingen van burgers over de over de leefomgeving te ontvangen, zoals omgevallen bomen en losse stoeptegels. Of PodiumD dat gemeenten beter in staat stelt een dienstverleningsplatform in te richten.
Ook bestuurlijk groeit dat vertrouwen. Tijdens de algemene ledenvergadering van de VNG in juni 2025 steunden gemeenten in grote meerderheid collectieve digitalisering en de Realisatiestrategie Common Ground. Daarmee ontstond draagvlak en de bereidheid om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen voor de volgende fase.
Het gedachtegoed van Common Ground keert steeds vaker terug in gesprekken over digitale autonomie, informatievoorziening, cloudbeleid, veiligheid en dienstverlening. Het model wordt steeds meer onderdeel van de manier waarop gemeenten naar hun digitale toekomst kijken.
Misschien de belangrijkste ontwikkeling van het afgelopen jaar: het gedachtegoed van Common Ground krijgt een prominentere plek in de landelijke digitaliseringsagenda. De Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) deelt het oorspronkelijke uitgangspunt: publieke organisaties kunnen digitale uitdagingen niet meer individueel oplossen. Centraal staan gezamenlijke regie, standaardisatie waar mogelijk, verantwoord datadelen, gedeelde digitale autonomie, gezamenlijke cloudvoorzieningen, een federatief datastelsel en gedeelde voorzieningen waar passend. De focus ligt op samenwerken als één overheid.
Ook de recente versnelling van staatssecretaris Willemijn Aerdts sluit hierop aan: een sterk digitaal ecosysteem waarin overheid, markt en kennisinstellingen samenwerken, investeringen bundelen en succesvolle oplossingen sneller opschalen. De NDS dient daarbij expliciet om waar nodig te standaardiseren en gezamenlijke uitvoering te organiseren. Dat weerspiegelt wat Common Ground de afgelopen jaren ontwikkelde: collectieve regie waar die waarde toevoegt, innovatieruimte waar nodig en samen bouwen aan een toekomstbestendige digitale overheid.
Ons advies ‘Realisatiestrategie Common Ground’ maakt duidelijk waar en hoe samenwerking kan worden versterkt. De koers is zoveel mogelijk standaardsoftware in de achtergrond, waarbij dit de basis kan vormen van een gezamenlijke voorzieningen; en marktwerking binnen strikte kaders in de interactielaag. Het handelingsperspectief: versterk bestaande communities en werkende oplossingen met leveranciers, organiseer gemandateerde regie en structurele financiering en exploiteer de connectiviteitslaag gezamenlijk. Gemeenten blijven verantwoordelijk voor lokale adoptie, met ruimte voor verschillen in tempo.
In ons advies werd duidelijk dat succesvolle samenwerking uit drie opeenvolgende vormen bestaat, die ieder bestaansrecht hebben en georganiseerd moeten worden. En daar hebben we deze woorden en verbeelding voor gevonden, we zien het nu regelmatig opduiken: samen denken, samen bouwen, samen exploiteren.
Samen denken. Gemeenten brengen gezamenlijk hun vraagstukken in, ontwikkelen kaders en maken afspraken over de richting. Niet 342 keer hetzelfde gesprek voeren, maar collectief bepalen wat nodig is.
Samen bouwen. Communities, gemeenten en leveranciers ontwikkelen samen standaarden en oplossingen die voor veel gemeenten bruikbaar zijn. Daarbij wordt kennis gedeeld, worden investeringen gebundeld en ontstaat er snelheid door hergebruik. En ook de ruimte om lokaal te innoveren waar daar aanleiding toe is, en dit weer in te brengen bij succes.
Samen exploiteren. Wanneer oplossingen zich hebben bewezen, ontstaat de volgende stap: gezamenlijk beheren, doorontwikkelen en aanbieden als betrouwbare voorziening voor alle gemeenten die hiervan gebruik willen maken.
Het gaat niet alleen over techniek. Het gaat over een nieuwe manier van organiseren, waarin collectieve slagkracht ontstaat zonder dat gemeenten hun eigen identiteit verliezen. Juist de combinatie maakt het model krachtig. Hieronder zie je hoe het model kan uitwerken voor de verschillende onderdelen binnen Common Ground.
Figuur 1: ‘Samen denken, samen bouwen, samen exploiteren’ uitgewerkt voor de verschillende onderdelen binnen Common Ground. Van de Common zoals lagen (links); de mate van standaardisatie van standaarden, naar software naar draaiende voorziening (in het midden); en de implementatievorm(rechts).
Bij iedere grote verandering ontstaat de neiging om te focussen op wat nog niet af is. We hebben dit ook in iedere fase van het onderzoek besproken. We wilden de vraag daarom anders stellen.
Niet: gaat iedereen even snel?
Maar: bewegen we met elkaar dezelfde kant op? En faciliteren we daarin een zeker tempoverschil?
Het antwoord daarop blijkt steeds vaker "ja". Gemeenten kiezen nadrukkelijk voor meer samenwerking. Er wordt gewerkt aan gezamenlijke voorzieningen. Er ontstaan landelijke afspraken. Samenwerkingsvormen en coördinatie ontwikkelen zich.
Dat betekent niet dat alle discussies voorbij zijn. Integendeel. Maar verschillen in tempo of fasering mogen niet worden verward met een gebrek aan richting. De richting is duidelijker dan ooit.
Samenwerken blijkt daarin een erg veelzijdig werkwoord, waarover het goed is met elkaar in gesprek te blijven. De groep ‘samen’ kan variëren, is het bijvoorbeeld samen met alle gemeenten, of communities van gemeenten, of gemeenten met samenwerkende leveranciers? Dit verdient en krijgt een plek in de gesprekken over de organisatie rondom Common Ground.
Een van de observaties uit ons onderzoek was dat er sprake is van een soort "perfect storm". De aandacht voor digitale autonomie groeit. Gemeenten zoeken meer grip op hun informatievoorziening. Succesvolle Common Ground-oplossingen laten zien dat het kan. En bestuurlijke steun neemt toe. Samen zorgen deze ontwikkelingen voor momentum.
Dat betekent niet dat het werk klaar is. Er moet nog veel gebouwd, georganiseerd, afgestemd en geleerd worden. Het betekent wel dat de beweging een punt heeft bereikt waarop zij niet langer afhankelijk is van enkele pioniers.
De ideeën worden zichtbaar in de praktijk. De oplossingen worden gebruikt. Het draagvlak groeit. De samenwerking wordt sterker.
Oftewel: Common Ground is niet failliet.
Het benoemen van dit model van samen denken, samen bouwen en samen exploiteren, als uitkomst bij het ontwikkelen van de Realisatiestrategie kan het gesprek krijgt steeds meer lading in de dagelijkse praktijk van gemeenten.
En praktisch gesproken? Dat is niet meer te stoppen.
Wat ooit begon als een gemeentelijke vernieuwingsbeweging, sluit daarmee steeds meer aan op de koers van de gehele overheid. En juist daarom wordt het model van samen denken, samen bouwen en samen exploiteren relevanter dan ooit.
Elk jaar voert M&I/Partners de ICT Benchmark Gemeenten uit. En elk jaar vallen er ICT-trends op. Wij hebben vijf ICT-trends uit de ICT Benchmark Gemeenten 2021 genoteerd en aangegeven welke impact deze trends hebben op gemeenten.
Lees verderDe afgelopen weken is er veel aandacht besteed aan de begrotingstekorten waar gemeenten mogelijk mee te maken krijgen na 2026, ook wel bekend als het 'ravijnjaar'.
Lees verder
