De toekomst van het digitale ziekenhuis: acht jaar later


In 2018 publiceerde M&I/Partners het artikel De toekomst van het digitale ziekenhuis. Daarin beschreven we hoe ontwikkelingen als Value Based Healthcare, ketensamenwerking, patiëntparticipatie, gegevensuitwisseling en big data het ziekenhuis en het EPD fundamenteel zouden veranderen. De centrale boodschap was dat de grenzen van het ziekenhuis zouden vervagen en dat informatievoorziening zich steeds meer zou uitstrekken over de gehele zorgketen. Acht jaar later maken we de balans op. Wat is er van die voorspellingen terechtgekomen? Wat liep anders dan verwacht? En welke ontwikkelingen bepalen de volgende stap in de digitale ontwikkeling van ziekenhuizen? 

 De afgelopen acht jaar is er op gebied van digitalisering veel veranderd in de ziekenhuizen. Het is daarom niet alleen interessant om te kijken welke voorspellingen zijn uitgekomen, maar ook wat deze ontwikkelingen ons hebben geleerd over de digitale transformatie van ziekenhuizen. Want één ding is duidelijk: de toekomst van het digitale ziekenhuis blijkt uiteindelijk minder over het ziekenhuis zelf te gaan dan we destijds dachten. 

Het EPD bleef belangrijk, maar verloor zijn hoofdrol 

In 2018 stond het EPD centraal in vrijwel ieder digitaliseringsvraagstuk. Het digitale ziekenhuis werd grotendeels gezien als een ziekenhuis met een goed geïntegreerd EPD-landschap. De verwachting was dat het EPD zich zou ontwikkelen van registratiesysteem naar integraal zorgplatform.  

Die ontwikkeling heeft zich ook daadwerkelijk voortgezet. Zelfbouwoplossingen zijn vrijwel verdwenen, de markt is verder geconsolideerd en EPD's ondersteunen inmiddels een veel breder palet aan processen dan alleen zorgregistratie. Ziekenhuizen investeren nog steeds in integratie van medische apparatuur, beeldmanagement, logistieke processen en ondersteunende systemen. Ook in recente digitale strategieën zien we dat deze onderwerpen onverminderd belangrijk zijn.  

Toch is er iets opvallends gebeurd. 

Waar discussies vroeger draaiden om EPD-selecties, implementaties en functionaliteiten, gaan strategische gesprekken tegenwoordig steeds vaker over databeschikbaarheid, netwerkzorg, hybride zorg en AI. Het EPD is daarmee niet verdwenen, maar verschoven van bestemming naar infrastructuur. Het vormt niet langer de stip op de horizon, maar het fundament waarop nieuwe ontwikkelingen worden gebouwd.  
Misschien is dat wel gelijk de belangrijkste verandering van de afgelopen jaren. Digitalisering wordt niet langer gezien als iets van de ICT-afdeling, maar als een randvoorwaarde voor zorg(transformatie). 

De patiënt kreeg meer regie, maar niet zoals verwacht 

In 2018 werd verwacht dat ziekenhuisportalen uiteindelijk zouden opgaan in persoonlijke gezondheidsomgevingen (PGO's), waarin patiënten zelf bepalen welke gegevens worden gedeeld en met wie.  

Terugkijkend kunnen we constateren dat de beweging naar meer regie voor patiënten zeker heeft plaatsgevonden. Vrijwel alle ziekenhuizen bieden digitale inzage in het dossier, online afspraken, vragenlijsten, e-consulten en digitale communicatie aan. Digitale interactie met patiënten is niet langer een innovatie, maar onderdeel van de reguliere zorg. 

Tegelijkertijd is de verwachte dominante positie van de PGO uitgebleven. De gedachte achter de PGO was om een levensloop-EPD te zijn voor de burger, waarin niet alleen ziekte, maar ook gezondheid inzichtelijk wordt gemaakt, ook in de gezonde fase. In de praktijk is echter vrijwel alle aandacht gegaan naar het beschikbaar stellen van medische informatie. Hierdoor zijn PGO's dicht bij de portalen van individuele zorgorganisaties gebleven, waardoor hun toegevoegde waarde beperkt is gebleven. De portalen bieden bovendien praktische functionaliteiten, zoals het plannen van afspraken en stellen van vragen. Daarmee volstaan de portalen vooralsnog voor veel patiënten. Daarmee is dit misschien wel een van de weinige voorspellingen uit 2018 die slechts gedeeltelijk is uitgekomen. De beweging naar meer regie is ingezet, maar een volledig patiëntgestuurd dossier is vooralsnog geen realiteit geworden.  

Wat wel werkelijkheid werd, is de opkomst van hybride zorg. Het ziekenhuis van de toekomst blijkt steeds minder een fysieke locatie en veel vaker een combinatie van digitale en fysieke contactmomenten, afgestemd op de behoefte van patiënt en zorgverlener.  

De muren van het ziekenhuis zijn daadwerkelijk gaan vervagen 

Misschien wel de meest accurate voorspelling uit 2018 was dat zorg zich steeds minder binnen de muren van één instelling zou afspelen. Het ziekenhuis zou onderdeel worden van een groter zorgnetwerk, waarin informatie en samenwerking centraal staan.  

Die ontwikkeling zien we vandaag overal terug. Regionale samenwerking staat centraal in strategieën, programma's en landelijke akkoorden. Zorgcoördinatiecentra ontstaan, hybride zorgpaden worden ontwikkeld en gegevensuitwisseling wordt steeds meer georganiseerd vanuit regionale netwerken in plaats van individuele instellingen. Ook recente ziekenhuisstrategieën leggen nadruk op interoperabiliteit, netwerkzorg, regionale samenwerking en databeschikbaarheid.  

Tegelijkertijd laat de praktijk zien hoe complex deze beweging is. Waar in 2018 de nadruk nog sterk lag op techniek, weten we inmiddels dat techniek vaak niet de grootste uitdaging is. Governance, samenwerking, afspraken en gezamenlijke prioritering blijken minstens zo belangrijk. Zoals een recente reflectie op 25 jaar netwerkinformatisering duidelijk beschrijft: techniek is maakbaar, samenwerking veel minder.  

Van gegevensuitwisseling naar databeschikbaarheid

Ook de verwachting dat gegevensuitwisseling een kernvraagstuk zou worden, is ruimschoots uitgekomen. Maar het gesprek is veranderd. 

In 2018 ging het vooral over het uitwisselen van gegevens tussen systemen. Inmiddels praten we steeds vaker over databeschikbaarheid. Dat lijkt een subtiel verschil, maar vertegenwoordigt een fundamenteel andere visie. Niet langer staat centraal hoe gegevens van A naar B worden gestuurd, maar hoe informatie beschikbaar kan zijn voor iedereen die deze op het juiste moment nodig heeft.  

Thema's als Wegiz, EHDS, Twiin en de Nationale Visie en Strategie op het Gezondheidsinformatiestelsel domineren inmiddels de digitale agenda. Vrijwel ieder ziekenhuis heeft databeschikbaarheid opgenomen in zijn strategie.  

Opvallend genoeg blijkt ook hierbij dat de grootste uitdaging niet technologisch is. Steeds meer ziekenhuizen realiseren dat de waarde van AI, netwerkzorg en datagedreven werken uiteindelijk wordt bepaald door de kwaliteit van de onderliggende data. Een mooi voorbeeld hiervan is van het Amphia ziekenhuis, waar de probleemlijst bewust wordt ingericht als fundament voor databeschikbaarheid. Dat laat zien dat de digitale toekomst soms begint bij consistente vastlegging aan de bron.  

Big data en AI: juist voorspeld, anders uitgewerkt 

Het artikel uit 2018 voorzag een belangrijke rol voor big data, intelligence en kunstmatige intelligentie. Daarbij lag de focus vooral op voorspellende modellen, uitkomstinformatie, genomics en beslisondersteuning.  

Dat AI een grote impact zou krijgen, blijkt achteraf een zeer accurate voorspelling. Wat niemand in 2018 echter kon voorzien, was de snelheid waarmee generatieve AI zich zou ontwikkelen. Waar ziekenhuizen in 2021 nog vooral experimenteerden met diagnostische toepassingen en beeldanalyse, zien we inmiddels toepassingen voor verslaglegging, transcriptie, communicatie, administratieve ondersteuning en besluitvorming. In 2024 maakte meer dan de helft van de Nederlandse ziekenhuizen al gebruik van generatieve AI-toepassingen.  

Tegelijkertijd laten recente edities van de AI Monitor Ziekenhuizen zien dat het enthousiasme vaak groter is dan de daadwerkelijke impact. Ziekenhuizen hebben hoge verwachtingen van AI, maar worstelen nog met governance, expertise, verandercapaciteit, datakwaliteit en implementatie. Misschien is dat de belangrijkste les. AI blijkt uiteindelijk minder een technologievraagstuk te zijn. Net zoals eerder bij digitalisering wordt succes vooral bepaald door leiderschap, organisatievermogen en samenwerking. 

Zorg is daadwerkelijk dichter bij huis gekomen

Een andere ontwikkeling die de afgelopen jaren duidelijk zichtbaar werd, is de verschuiving van zorg naar de thuissituatie. Het artikel uit 2018 beschreef al een toekomst waarin zelfmetingen, monitoring en begeleiding buiten het ziekenhuis steeds belangrijker worden.  

De praktijk heeft deze ontwikkeling niet alleen bevestigd, maar zelfs versneld. Onder invloed van maatschappelijke druk, arbeidsmarktkrapte en de COVID-pandemie hebben telemonitoring, hybride zorgpaden en digitale zorgverlening een grote vlucht genomen. Waar digitalisering vroeger vooral werd gezien als kans voor betere zorg, wordt het steeds vaker gezien als noodzaak om de toegankelijkheid van de zorg ook in de toekomst te kunnen waarborgen. Hiermee ontstond niet alleen een ander digitaal ziekenhuis, maar feitelijk een ander zorgmodel. 

Wat niemand zag aankomen

Zoals iedere toekomstverkenning laat ook het artikel uit 2018 zien dat de werkelijkheid zich niet volledig laat voorspellen. Sommige ontwikkelingen verliepen anders dan verwacht. Zo bleef de doorbraak van PGO’s achter bij de verwachtingen en bleek gegevensuitwisseling een veel complexer vraagstuk te zijn dan alleen een technische uitdaging. Daarnaast waren er ontwikkelingen die in 2018 nauwelijks te voorzien waren. De COVID-19-pandemie versnelde de adoptie van digitale zorg in enkele jaren tijd en maakte hybride zorg voor veel organisaties versneld tot de nieuwe werkelijkheid. Ook de opkomst van generatieve AI kwam sneller en ingrijpender dan verwacht. Hoewel AI destijds al werd gezien als een belangrijke trend, dacht vrijwel niemand aan taalmodellen die binnen enkele jaren breed zouden worden ingezet voor verslaglegging, communicatie en administratieve ondersteuning. 

Misschien wel de grootste verschuiving is de maatschappelijke en bestuurlijke aandacht voor databeschikbaarheid. Waar discussies in 2018 vooral gingen over systemen en gegevensuitwisseling, staan vandaag de dag informatie, standaarden en samenwerking centraal. Daarmee is de focus verschoven van techniek naar de vraag hoe gegevens daadwerkelijk beschikbaar kunnen komen voor iedereen die ze nodig heeft. 

En wat is nu de toekomst?

Terugkijkend blijkt dat de voorspellingen uit 2018 op hoofdlijnen verrassend goed stand hebben gehouden. Tegelijkertijd ontdekten we onderweg iets wat we toen nog niet volledig zagen. De grootste digitale transformatie vindt niet plaats binnen ziekenhuizen, maar tussen ziekenhuizen, eerstelijn, VVT en het sociaal domein. 

Als het artikel uit 2018 beschreef hoe het ziekenhuis digitaal zou worden, dan verschuift de vraag in 2026 naar iets fundamenteel anders: hoe organiseren we zorg in een steeds digitaler zorgnetwerk? 

De afgelopen jaren hebben ziekenhuizen technologie vooral ingezet om bestaande processen te optimaliseren. Denk aan digitale dossiers, online afspraken, telemonitoring en AI-ondersteuning. De volgende fase vraagt echter om iets anders. Niet langer staat procesoptimalisatie centraal, maar procesvernieuwing. Daarbij is het niet de vraag hoe we het huidige zorgproces efficiënter maken, maar hoe zorg anders georganiseerd kan worden rondom de patiënt, over organisatiegrenzen heen. 

Dat vraagt om een aantal samenhangende ontwikkelingen: 

  • Databeschikbaarheid: Gegevens moeten beschikbaar zijn waar en wanneer ze nodig zijn, ongeacht in welk systeem of bij welke zorgverlener ze zijn vastgelegd.  
  • Hybride en netwerkzorg: zorg wordt steeds vaker georganiseerd rondom de patiënt in plaats van rondom instellingen, waarbij fysieke en digitale zorg naadloos op elkaar aansluiten. 
  • AI-ondersteunde zorgprocessen: niet als doel op zich, maar als middel om zorgprofessionals te ontlasten en kwaliteit te verbeteren. 
  • ‘Digitale’ samenwerking: de grootste innovaties vinden niet plaats binnen organisaties, maar in de samenwerking tussen organisaties.  

De volgende stap blijkt niet zozeer het digitale ziekenhuis te zijn, maar de digitale zorgketen. Een zorgnetwerk waarin gegevens, professionals, patiënten, data en processen naadloos met elkaar verbonden zijn. Dat vraagt niet alleen om nieuwe technologie, maar ook om een nieuwe rol voor ziekenhuizen. Minder als zelfstandig zorgcentrum en meer als regisseur en partner binnen een regionaal zorgnetwerk. 

Misschien is dat wel de belangrijkste les van de afgelopen acht jaar. De toekomst van het digitale ziekenhuis ligt niet in het verder digitaliseren van bestaande processen, maar in het vernieuwen van de manier waarop zorg wordt georganiseerd. De grootste transformatie vindt namelijk niet plaats binnen afzonderlijke organisaties, maar in de samenwerking binnen het zorgnetwerk rondom de patiënt. 

Samen de juiste koers bepalen? 

Benieuwd welke koers het beste past bij jouw organisatie? We denken graag met je mee over de mogelijkheden en de stappen die daarbij komen kijken. 
Plan een gesprek in met Melissa van den Berge



Terug naar het overzicht

Gerelateerde publicaties

Elk ziekenhuis kent zijn eigen digitale uitdagingen. De versnipperende initiatieven. De haalbaarheid en betaalbaarheid van digitale toepassingen. De samenwerking met andere ziekenhuizen en in de keten. De eisen van zorgverzekeraars. En dat allemaal in het licht van de dubbele vergrijzing. De conclusie in kort bestek: we moeten naar minder concurrentie en meer samenwerking. Dát is de bron van succesvolle digitale transformatie.

Lees verder

Digitalisering in het ziekenhuis levert vaak nog te weinig op. De belangrijkste voorwaarde voor duurzame digitale transformatie en digitalisering in ziekenhuizen is toewijding. Duurzame digitale transformatie in de zorg komt het beste van de grond als alle betrokkenen die toewijding hebben. De bestuurders die de grote lijnen in de gaten houden. De programmamanager die regelt dat het proces goed loopt. De ICT’ers die de techniek verzorgen. De CIO en de CMIO die de linking pin zijn tussen techniek en werkvloer. 

Lees verder